МӘҢГІЛІК ЕЛ АЛЫПТАРЫ/ ҚАСЫМ ХАНҒА 575 ЖЫЛ

Қасым хан Тәуелсіз мемлекет ретінде Қазақстанның дамуы мен халқының тарихында өшпес із қалдырған қазақ билеушілерінің бірі. Қасымның заңдары мен саясаты құрметке лайық және де оның нұсқаулары бүгінгі күнге дейін өзекті болып қала береді. Ұлы - қазақ ханы Қасым хан шамамен 1445-1455 жылдары дүниеге келген. Оның шежіресі Шыңғыс ханның өзінен бастау алады, ал Қасымның әкесі Жәнібек Қазақ хандығының негізін қалаушылардың бірі болған. Болашақ билеушінің балалық шағы мен жастық шағы туралы мәліметтің жоқтың қасы. Қасым жайындағы алғашқы деректер 15 ғасырдың 70-ші жылдарынан басталған. Осы ретте қазақ шежірешісі Қадырғали Жалайыри, Қасым жайында былай деп жазған: «Жәнібек ханның ұлдарының арасындағы ең танымалы Қасым болған. Ұзақ уақыт бойы ол әкесінің ұлысын басқарды. Сол уақытта жақын маңдағы ұлаяттарды жаулап алды. Ал әкесі қайтыс болғаннан кейін Қасым өзінің беделін арттырады. Сұлтан атағына қарамастан, ол үлкен хандардың арасында аса жоғары сый құрметке ие болып, сөзін әрқашан таңдата алған сұлтан болған».

Тарихшылар айтуынша, Қасым халықты өзіне тарта алған, аса жоғары құрметке ие беделді адам болған. Сондықтан да болар, оның әскерінің саны едәуір үлкен болды, тіпті сол кездегі Бұрындық ханның қарулы күштерінен де жоғары болды. Ол өз қарулы күшімен ғана емес, халық арасындағы жоғары құрмет пен сүйіспеншілікке ие болуы арқылы да көптеген хан, сұлтандардың арасында айрықшалаған.

Қасымның сұлтан ретінде болған кезіндегі шешімдері болашақ билеушінің көрегендігі мен даналығын айғақтайды. Ол Бұрындық ханды құлатып, билікке ие болудың орнына, ол асығыс әрекеттерді жасауға асықпады. 1504 жылы ол Қыпшақ даласына билік орнатып, хандыққа Ташкент пен Түркістан шекараларына шығуға мүмкіндік берді. 1510 жылы Қасым өзінің немере ағасы Шейбани ханмен қақтығысқа түсті.

Қасым бұған дейін Иран ханы Хорасанмен күресте туысына көмектескенімен, бірлескен жеңістен кейін олардың жолдары екі жаққа кетті.

Шайбани экономикалық қақтығыстар ұйымдастырып, қазақ аумақтарын жаулап ала отырып, Қазақ хандығының өсуі мен дамуын тоқтату үшін қолдан келгеннің бәрін жасады, бірақ Қасыммен болған шайқаста жеңіліп, хандыққа одан да үлкен аумақтар қайтарылды. Маңызды мәдени және тарихи мұрадан басқа, дана билеуші хан екі ұрпақты қалдырды – Мамаш және Хакназар хандар. Қайтыс болғанға дейін хан балаларына нұсқау беріп, билік үшін азаматтық қақтығысты болуына қарсы болды, бірақ оның сөздері естілмеді: Мамаш хан билік үшін қанды күресте қайтыс болды.

Қасым, хан тұсында мемлекет белсенді дамып, ол халықтың экономика мен саясаттағы орнын нығайтып, өз жерлерін тұрақты түрде кеңейтті. Қазақ хандығының аумағы қазақтардың этникалық қоныстарын

толығымен қамтыды. Сондай-ақ, Қасымның күш-жігерінің арқасында көптеген маңызды өзгерістер болды, соның ішінде: ұлттың тәуелсіз этникалық топ ретінде танылуы. «Қазақ» сөзі күнделікті өмірде пайда болды. Көп ұзамай қазақтар туралы Еуропада да естіді. Бұған австриялық Елші Зигмунт Герберштейннің жазбалары дәлел бола алады.

Сондай-ақ, Қасым хан тұсында үлкен даму мен өсіп келе жатқан саяси ықпалға ие болған, күшті және орталықтандырылған мемлекетке айналған Қазақстан хандығы қалыптасты. Отандық тарихшылардың айтуы бойынша, сол кезде хандықтың аумағы кеңейіп, Қазақ қонысының этникалық шекараларына толығымен сәйкес келді. Оның билігі кезінде Қазақ хандығының халқы 1 миллион адамнан асты. Қазақ хандығы еуропалық аренада Қасым ханның тұсында өзінің танымалдығы мен саяси күшіне ие болды. Қазақ хандығымен дипломатиялық қарым-қатынас орнатқан алғашқы ірі мемлекет Мәскеу мемлекеті болды. Шамамен осы уақытта қазақтар Батыс Еуропада жеке этникалық қауымдастық ретінде танымал болды.

Дәстүр мен даналыққа сүйене отырып, Қасым Заңы мүліктік, қылмыстық, әскери, елшілік және жария құқыққа қатысты болды, мемлекеттік хандықтың саясатын жаңа деңгейге көтерді. Қасым хан өз халқының игілігі үшін жанқиярлықпен еңбек етіп, жеке мүдделерін құрбан етті. Оның еңбегі бекер болған жоқ: бүгінгі Қазақстан – егеменді ел және оның бұрынғы тәуелсіз және еркіндікті сүйетін саясатының нәтижесі. Қасым ханның тікелей жолы-бұл мемлекет тарихындағы дәуір және болашақ ұрпақ үшін дана нұсқау болып саналады. Оның халық пен Қазақ хандығына сіңірген еңбегін ескере отырып, ол ғасырлар бойы біздің этносымыздың және қазіргі Қазақстанның ұлы билеушісі және негізін қалаушы ретінде қазақ халқының жадында қалады.

Қазақстан Республикасы Тұңғыш Президенті – Елбасы кітапханасы қорында Қасым хан туралы Б.Б. Карибаевтың «Касым хан. История, личность, время» атты кітабы - балалар мен ересектерге арналған қазақ және орыс тілдерінде түрлі-түсті иллюстрацияланған кітап, ол қазақ халқының төртінші ханы болған қолбасшы, саясаткер, дипломат Хан Қасымның өмірі мен қызметі туралы баяндайды.

«Қазақтың ата заңдары / Древний мир права казахов» Он томдық. Т.4 / бас ред. С. З. Зиманов, кітаптың 4 томында Қазақ әдет-ғұрып құқығының ескерткіштері, ізденістер мен табыстар, «Қасым ханның қасқа жолы», Есім ханның ескі жолы «Жеті жарғы» олардың тізімі мен нұсқалары беріліп отыр.

Қазақ хандығы: Энциклопедия / Бас ред.: Д.П. Қожамжарова. Кітапта Қазақ хандығына қатысты зерттеулердің нәтижелері барынша молынан енгізілген. Қазақ хандығы тарихында өзіндік із қалдырған хандар, сұлтандар, билер, батырлар, ақындар мен жыраулар және оқиғалар туралы мағлұматтар қамтылған. Қазақ хандығы тарихын зерттеуге елеулі үлес қосқан ғалымдар жайлы мағлұматтар берілген.